Teorie socjologiczne doskonale dają się przełożyć na przestrzeń. I tak, gdy projektuje się osiedle małych domów mieszkalnych, można – poprzez odpowiednie usytuowanie budynków – tworzyć w nim gniazda są­siedzkie liczące do kilku rodzin. W takich małych en­klawach wytwarza się bardzo kameralna atmosfera. Przybysz z zewnątrz czuje się tam niemal intruzem, jakby wszedł do czyjegoś domu. Przestrzeń wspólną ludzie traktują jak prywatną. Dbają o wspólne po­dwórko i bez kłopotu się dogadają, kto na przykład będzie strzygł wspólny trawnik. Jeśli tworzy się większą grupę sąsiedzką – z kilkuna­stu rodzin – trzeba pamiętać, że zawsze część człon­ków grupy będzie chciała być lepsza od pozostałych, wyróżnić swój dom, stosując lepszą elewację i droż­sze materiały wykończeniowe. W przestrzeni wspól­nej trzeba wówczas wyraźnie wydzielić mniejsze czę­ści, bo i tak ludzie będą je dla siebie anektować. Po­dzielić wspólny trawnik, parking, postawić więcej trzepaków czy śmietników. 30-40 rodzin żyjących obok siebie to już za dużo. W takich zbiorowiskach wspólne dobro jest niszczone i traktowane jak niczyje, a mieszkańcy oddziałują na siebie agresywnie. Gdy rodzin jest ponad 40, ludzie nie chcą mieć już ze sobą nic wspólnego, są obojętni na siebie i otoczenie.

Oczywiście nie chodzi mi o to, by przy projektowaniu osiedli małych domów mieszkalnych stosować mate­matykę: 8-16-21 rodzin, ale by aspekt socjologiczny był w ogóle uwzględniany. Inaczej rezultaty są takie, jak widać na obrzeżach większości polskich miast – anonimowe szeregówki w anonimowych osiedlach i pilnowane przez strażników zamknięte enklawy, w których ludzie żyją pełni obaw.

■ Przestrzeń publiczna i prywatna

Gdy w osiedlu małych domów mieszkalnych projektu­je się gniazdo zabudowy, to nie można osobno projek­tować ulicy, osobno domów. Te rzeczy muszą stano­wić pewną całość i dopiero wtedy wpływają na siebie wzajemnie, tworząc pożądany nastrój, specyficzną at­mosferę gniazda sąsiedzkiego i całego osiedla. Bardzo ważne jest też, by wyraźnie określać granice między przestrzenią publiczną, z której wszyscy wspólnie korzystają i wspólnie za nią odpowiadają, a prywatną, która należy wyłącznie do właściela do­mu, musi więc zapewniać intymność i bezpieczeń­stwo. Jeżeli granica między nimi jest zatarta, odbywa się to kosztem poczucia bezpieczeństwa. Aby uchro­nić się przed intruzami, mieszkańcy takich osiedli za­kładają alarmy, fotokomórki, kamery. Ich domy stają się małymi twierdzami.

■ Harmonia i bezpieczeństwo

Staram się ludziom projektować takie domy, które do­kładnie wpisują się w naturalne pragnienia każdego człowieka – mieszkania w dobrym, wygodnym, przy­jaznym i bezpiecznym domu. Moje projekty nie są efektem wymyślania nowych kompozycji i poszuki­wania na siłę tego, czego jeszcze nikt nie wymyślił. Nie jest to więc może architektura, która szokuje, czy nadaje się na okładkę, ale właśnie taka ma szansę przetrwać.

Znam ładne i zadbane osiedla domów, w których lu­dzie czują się nieswojo i po kilku latach wielu nie chce już tam mieszkać. Bo stoją tam awangardowe domy, które na początku – jako inne w całej okolicy – stanowiły pewną atrakcję, ale w czasie użytkowania okazywało się, że ich forma nie odzwierciedla tego, co ludzie chcieliby mieć w swoim domu, czyli ciepło, po­rządek, bezpieczeństwo. Pracując nad oryginalnością formy zagubiono gdzieś naturalność i harmonię, która powinna wynikać z połączenia wszystkich elementów budynku. A jeśli elementy architektury domu czy osie­dla nie nawiązują do siebie, nie tworzą harmonii, nie wynikają jeden z drugiego, nie łączą się w spójną ca­łość, to ma się wrażenie, że z każdym z nich jest coś nie w porządku. Rodzi się niepokój, czy dom jest rów­no zbudowany, strop dobrze położony, a wiatr nie roz­wali dachu. Czy brak okapu nie spowoduje, że dom za chwilę zbutwieje i zgnije od wilgoci. Wolę więc two­rzyć z pokorą, ulepszać, przekształcać tradycyjnie har­monizujące z naturą człowieka formy architektonicz­ne, zgodnie z charakterem miejsca i krajobrazem. Tu pierwiastek autorski polega na czymś innym niż nadą­żanie za modą i pseudoawangardą.

■ Zgodność miejsca i przestrzeni

Niezwykle ważną zasadą przy projektowaniu małych zespołów mieszkalnych jest to, aby tworzyć taką za­budowę, która nawiązuje do otoczenia, jest logiczna, na miejscu. Tylko wtedy można wykorzystać wszelkie walory tego miejsca. Budowanie na przykład typowo mieszczańskich kamienic jako szeregów domów stoją­cych w szczerym polu, na obrzeżach miasta, w otwartym krajobrazie (znam liczne tego przykłady) – to to­talne nieporozumienie z punktu widzenia architektoniczno-przestrzennego. Bo przecież forma kamieni­czek naturalnie wynika z parcelacyjnego układu stare­go miasta i tradycyjnych form zabudowy i każda z nich powinna być budowana jako indywidualne, skończone dzieło, realizowane przez pojedynczego in­westora, a nie z taśmy – jako ciąg identycznych do­mów. To jest podobne nieporozumienie, jak gdyby ktoś rezydencję czy dworek postawił na wyasfaltowa­nym placu, zamiast w parku na tle bujnej zieleni. Nie­ważne, że sam dom jest piękny i porządnie wykona­ny, liczy się to, że jest zupełnie wyrwany z kontekstu.

■ Co może architekt

Przede wszystkim zależy to od tego, co klient zama­wia u architekta. Jeżeli zamawia projekt, czyli zapro­jektowanie od początku czegoś, co w całości zaspokoi jego potrzeby i ambicje, których on sam nie jest w stanie ubrać w formę architektoniczną, to pole do popisu może być ogromne. Gdy przychodzi z gotową koncepcją, własnym projektem i prosi tylko o przygotowanie dokumentacji i narysowanie projektu – to możliwości architekta są bardzo skromne. Kilka lat temu zdecydowałem się podjąć bardzo trud­ny temat – zaprojektować niewielkie osiedle domów mieszkalnych na terenie, na którym układ zabudowy był z góry narzucony przez Urząd Miejski (osiedle Spo­kojna w Gdyni – prezentowaliśmy je w „Muratorze” 2/96). Na wydzielonych działkach głębokości 30 m, które tworzyły prosty układ szeregowy, miałem stwo­rzyć zabudowę o zupełnie innym charakterze – w po­staci małych, kameralnych enklaw.

To było moje pierwsze osiedle, przy projektowaniu którego usiło­wałem przełamać tak wiele stereotypów. Nie zaczyna­łem od tego, że działka ma określoną szerokość, że trzeba zachować odpowiednie odległości i dopiero potem stawiać dom. Ja zaprojektowałem dom, który zestawiałem w taki sposób, by stworzyć kameralną zabudowę, a jednocześnie, by deweloper, który kupił ten teren, mógł sprzedać maksymalną liczbę domów. Wszystkie domy są małe i bardzo proste – klinkier i drewno na elewacji, kolorowa dachówka – a cała atrakcyjność osiedla powstała dopiero z zestawienia ich ze sobą. Chociaż tworzą one układ bardzo gęstej zabudowy domów bliźniaczych i krótkich ciągów, ma­ją standard i komfort domu wolno stojącego. Ciągi domów są załamane albo cofnięte względem uliczki wjazdowej – to jest wszystko, co mogłem zrobić, dys­ponując tak małą głębokością działek od ulicy. Niestety, nie do końca mogłem mieć wpływ na wy­gląd tego osiedla. Zastanawiające jest, że w Polsce lu­dzie koniecznie muszą mieć granice swojej własności podkreślone płotem. Tutaj, gdy domy zostały przeka­zane na własność, mieszkańcy zaczęli stawiać wyso­kie płoty od frontu budynku, gdzie przestrzeń jest wspólna. Nie wygląda to dobrze przy niskiej zabudo­wie i domach stojących bardzo gęsto. Jeśli więc moż­na projektować domy od samego początku, łącznie z ulicami, to jest szansa, że powstanie coś zwartego i konsekwentnego, że uniemożliwi to samodzielne, nie zawsze trafne działania.